Η απαγόρευση των ηλεκτρονικών παιχνιδιών στην Ελλάδα

Ιστορία, ο νόμος 3037/2002 και τι ισχύει σήμερα για όσους έχουν φλίπερ στο σπίτι τους

Όποιος μεγάλωσε στην Ελλάδα τη δεκαετία του '80 θυμάται τα ουφάδικα: σκοτεινές αίθουσες με Space Invaders, Pac-Man και δυο-τρία φλιπεράκια στη γωνία, την πινακίδα «Απαγορεύεται η είσοδος στους κάτω των 17 ετών» που κανείς δεν τηρούσε, και το σφύριγμα που σήμαινε ότι έρχεται έλεγχος. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι το 2002 η Ελλάδα έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που απαγόρευσε με νόμο όλα τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους, ότι για εννέα χρόνια ένα φλίπερ στο σαλόνι ήταν τυπικά παράνομο, και ότι η χώρα πλήρωσε πάνω από 38 εκατομμύρια ευρώ σε πρόστιμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέχρι να το διορθώσει. Αυτή είναι η ιστορία.

1. Πριν το 2002: ουφάδικα και αστυνομικές άδειες

Μέχρι το 2002 τα παιχνίδια στην Ελλάδα διέπονταν από το Βασιλικό Διάταγμα 29/1971, που κωδικοποίησε τις διατάξεις «περί τυχηρών και μη παιγνίων». Το διάταγμα χώριζε τα παιχνίδια σε τρεις κατηγορίες: τεχνικά (η έκβαση εξαρτάται από την ικανότητα του παίκτη), μικτά (ικανότητα και τύχη) και τυχερά. Τα τυχερά απαγορεύονταν έξω από ειδικές λέσχες, ενώ τα τεχνικά, όπως το φλίπερ, επιτρέπονταν με άδεια που εξέδιδε η Αστυνομία για το κατάστημα και με περιορισμούς για τους ανηλίκους. Από εκεί προέρχεται η περίφημη πινακίδα των 17 ετών.

Το φλίπερ γνώρισε τη μεγάλη του ακμή στην Ελλάδα γύρω στο 1980, όταν έφτασαν μαζικά τα νέα ηλεκτρονικά μηχανήματα solid state της Williams, της Bally και της Gottlieb. Κάθε ουφάδικο που σεβόταν τον εαυτό του είχε τουλάχιστον δύο. Στη δεκαετία του '90 η άφιξη των κονσολών και των υπολογιστών στα σπίτια μείωσε σταδιακά τον ρόλο τους, και ο νόμος 2515/1997 (άρθρο 8) πέρασε την αδειοδότηση των «ψυχαγωγικών τεχνικών παιγνίων» στους δήμους, με ετήσιο τέλος ανά μηχάνημα. Παράλληλα όμως ο χώρος γέμισε με παράνομα «φρουτάκια»: ηλεκτρονικά μηχανήματα τζόγου που μεταμφιέζονταν σε ψυχαγωγικά παιχνίδια. Αυτά, και όχι τα φλίπερ, ήταν ο πραγματικός στόχος του νόμου που ακολούθησε.

2. Καλοκαίρι 2002: ο νόμος 3037/2002

Την άνοιξη του 2002 ένα βίντεο με βουλευτή του τότε κυβερνώντος κόμματος σε παράνομη λέσχη με φρουτάκια προκάλεσε σκάνδαλο. Η κυβέρνηση αντέδρασε με έναν νόμο που ψηφίστηκε βιαστικά τον Ιούλιο και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α' 174 στις 30 Ιουλίου 2002. Επειδή η αστυνομία δυσκολευόταν να αποδείξει στο δικαστήριο ότι ένα συγκεκριμένο μηχάνημα ήταν τζόγου και όχι ψυχαγωγικό, ο νομοθέτης έκοψε τον κόμπο: απαγόρευσε τα πάντα.

Τι έλεγε ο νόμος. Το άρθρο 1 όριζε τέσσερις κατηγορίες παιχνιδιών: μηχανικά (μόνο μυϊκή δύναμη), ηλεκτρικά, ηλεκτρομηχανικά (ηλεκτρισμός και μυϊκή δύναμη, δηλαδή το φλίπερ) και ηλεκτρονικά (με λογισμικό). Το άρθρο 2 απαγόρευε τη διεξαγωγή των ηλεκτρικών, ηλεκτρομηχανικών και ηλεκτρονικών παιχνιδιών, «συμπεριλαμβανομένων των υπολογιστών», σε ξενοδοχεία, καφενεία, αίθουσες και «σε κάθε άλλο δημόσιο ή ιδιωτικό χώρο». Μόνη εξαίρεση τα καζίνο. Επιτρεπόμενα έμεναν μόνο τα καθαρά μηχανικά παιχνίδια, όπως το ποδοσφαιράκι.

Οι ποινές. Το άρθρο 4 προέβλεπε για τον ιδιοκτήτη ή διευθυντή του χώρου φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών και πρόστιμο τουλάχιστον 5.000 ευρώ, με κατάσχεση των μηχανημάτων. Σε υποτροπή, φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους και πρόστιμο 25.000 έως 75.000 ευρώ. Το άρθρο 5 πρόσθετε διοικητικό πρόστιμο 10.000 ευρώ ανά μηχάνημα και οριστική αφαίρεση της άδειας λειτουργίας του καταστήματος.

Για τα φλίπερ η συνέπεια ήταν άμεση και καταστροφική. Τα μηχανήματα των ουφάδικων, των καφενείων και των παραλιακών μαγαζιών έπρεπε να εξαφανιστούν. Όσοι ζούσαν από αυτά έκλεισαν ή κατέστρεψαν τα μηχανήματα. Εκατοντάδες φλίπερ πουλήθηκαν για ένα κομμάτι ψωμί σε εμπόρους του εξωτερικού, κυρίως σε Ιταλία και Γερμανία, ή παρατήθηκαν σε αποθήκες να σαπίσουν. Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα είναι τόσο δύσκολο να βρεις στην Ελλάδα ένα μηχάνημα της δεκαετίας του '80, ενώ τα ίδια μοντέλα κυκλοφορούν άφθονα στην υπόλοιπη Ευρώπη.

3. Οι αντιδράσεις

Το πρόβλημα φάνηκε μέσα σε λίγες εβδομάδες. Το γράμμα του νόμου κάλυπτε και τον υπολογιστή του σπιτιού, το Game Boy του παιδιού και το σκάκι στο internet café. Τον Σεπτέμβριο του 2002 η αστυνομία έκανε μήνυση σε ιδιοκτήτες internet café στη Θεσσαλονίκη επειδή πελάτες τους έπαιζαν online σκάκι και άλλα παιχνίδια. Το δικαστήριο της Θεσσαλονίκης τους αθώωσε κρίνοντας τον νόμο αντισυνταγματικό, ενώ έξω από το δικαστήριο είχαν συγκεντρωθεί πάνω από 300 υποστηρικτές. Η υπόθεση έκανε τον γύρο του διεθνούς Τύπου και η Ελλάδα κέρδισε τον αμφίβολο τίτλο της πρώτης χώρας που απαγόρευσε τα video games, καταγεγραμμένο μέχρι και στο βιβλίο Guinness.

Στις 24 Σεπτεμβρίου 2002 η κυβέρνηση εξέδωσε «διευκρινίσεις» ότι ο νόμος δεν αφορά την ιδιωτική χρήση και τα παιχνίδια χωρίς οικονομικό όφελος. Οι διευκρινίσεις όμως δεν άλλαξαν το κείμενο του νόμου, και η ανασφάλεια παρέμεινε. Τον Δεκέμβριο του 2003 μια υπουργική απόφαση (ΦΕΚ Β' 1827) επέτρεψε ξανά τους υπολογιστές στα internet café, αλλά εξακολουθούσε να απαγορεύει τα παιχνίδια σε αυτούς. Τον Ιανουάριο του 2004 η αστυνομία έκανε έφοδο σε internet café της Λάρισας, κατέσχεσε 80 υπολογιστές και συνέλαβε τρεις ιδιοκτήτες. Κανείς δεν τολμούσε να ξαναστήσει δημόσια ένα φλίπερ.

4. Η Ευρώπη παρεμβαίνει

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε διαδικασία επί παραβάσει το 2003 και τον Φεβρουάριο του 2005 παρέπεμψε την Ελλάδα στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Στις 26 Οκτωβρίου 2006, στην υπόθεση C-65/05, το Δικαστήριο έκρινε ότι η γενική απαγόρευση παραβίαζε την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, την ελευθερία εγκατάστασης και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών (άρθρα 28, 43 και 49 της Συνθήκης ΕΚ), και ότι η Ελλάδα δεν είχε καν κοινοποιήσει τον τεχνικό κανονισμό στην Επιτροπή όπως όφειλε (Οδηγία 98/34/ΕΚ). Το σκεπτικό ήταν απλό: η καταπολέμηση του τζόγου είναι θεμιτός σκοπός, αλλά η απαγόρευση κάθε παιχνιδιού, ακόμη και όσων δεν έχουν καμία σχέση με χρήματα, είναι δυσανάλογο μέτρο.

Η Ελλάδα δεν συμμορφώθηκε. Η Επιτροπή επέστρεψε στο Δικαστήριο και στις 4 Ιουνίου 2009, στην υπόθεση C-109/08, η χώρα καταδικάστηκε για δεύτερη φορά, αυτή τη φορά με χρηματικές κυρώσεις: κατ' αποκοπή ποσό 3 εκατομμυρίων ευρώ και χρηματική ποινή 31.536 ευρώ για κάθε ημέρα καθυστέρησης. Οι ημέρες έγιναν μήνες και οι μήνες έγιναν δύο χρόνια.

5. 2011: ο νόμος 4002/2011 και το τέλος της απαγόρευσης

Η λύση ήρθε μέσα στην κρίση. Ο νόμος 4002/2011 (ΦΕΚ Α' 180, 22 Αυγούστου 2011), ένας πολυνόμος για τη «δημοσιονομική εξυγίανση», περιείχε στο Μέρος Δ' τη ρύθμιση της αγοράς παιγνίων. Το άρθρο 54 παράγραφος 16 κατήργησε τα άρθρα 1, 2, 4, 5, 6, 8 και 9 του ν. 3037/2002, δηλαδή τους ορισμούς, την απαγόρευση και τις ποινές. Ο νόμος ίδρυσε την Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ) ως ανεξάρτητη αρχή και χώρισε ξανά τα παιχνίδια σε τεχνικά-ψυχαγωγικά και τυχερά, με εντελώς διαφορετικό καθεστώς για το καθένα. Τον Σεπτέμβριο του 2012 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε την υπόθεση στο αρχείο.

6. Τι ισχύει σήμερα για όσους έχουν φλίπερ

Το ισχύον πλαίσιο είναι ο ν. 4002/2011, όπως έχει τροποποιηθεί έκτοτε. Τα βασικά σημεία για τον συλλέκτη και τον χομπίστα:

• Το φλίπερ είναι «τεχνικό-ψυχαγωγικό παίγνιο». Το άρθρο 25 ορίζει ως τεχνικά-ψυχαγωγικά τα παιχνίδια των οποίων η έκβαση εξαρτάται κυρίως από την ικανότητα του παίκτη, και τα χωρίζει σε μηχανικά, ηλεκτρομηχανικά και ηλεκτρονικά. Το φλίπερ ανήκει στα ηλεκτρομηχανικά.
• Η διεξαγωγή τους είναι ελεύθερη. Το άρθρο 38 παράγραφος 1 λέει ρητά ότι «η διεξαγωγή όλων των μορφών τεχνικών-ψυχαγωγικών παιγνίων είναι ελεύθερη», υπό την τήρηση των νόμιμων προϋποθέσεων. Η γενική απαγόρευση του 2002 δεν υπάρχει πια.
• Στο σπίτι δεν χρειάζεται καμία άδεια. Οι προϋποθέσεις του νόμου (πιστοποίηση καταστήματος και παιγνίου από την ΕΕΕΠ, φορολογικός μηχανισμός, τέλη) αφορούν την εμπορική εκμετάλλευση σε δημόσιο χώρο. Η κατοχή, η επισκευή, η αγορά και η πώληση ενός φλίπερ για ιδιωτική χρήση δεν ρυθμίζονται από τον νόμο και δεν απαιτούν άδεια ή δήλωση. Το ίδιο ισχύει για τη συλλογή πολλών μηχανημάτων.
• Σε κατάστημα χρειάζεται πιστοποίηση. Αν θέλετε να βάλετε φλίπερ σε καφετέρια, μπαρ ή αίθουσα με κερματοδέκτη, ο χώρος πρέπει να πιστοποιηθεί από την ΕΕΕΠ ως κατάστημα διεξαγωγής τεχνικών-ψυχαγωγικών παιγνίων (αμιγούς ή μικτού χώρου) και να τηρούνται οι όροι της σχετικής απόφασης. Η διαδικασία και τα τέλη περιγράφονται στο gamingcommission.gov.gr.
• Ποτέ χρήματα. Ένα τεχνικό-ψυχαγωγικό παίγνιο απαγορεύεται να διαθέτει σύστημα υπολογισμού και απόδοσης οικονομικού οφέλους στον παίκτη. Φλίπερ που τροποποιείται ώστε να πληρώνει, ή στοίχημα πάνω στο σκορ σε δημόσιο χώρο, το μετατρέπει νομικά σε τυχερό παίγνιο, με τις βαριές ποινές του ν. 4002/2011. Το replay και το match στα παλιά μηχανήματα, που δίνουν δωρεάν παιχνίδι και όχι χρήματα, δεν είναι πρόβλημα.
• Εισαγωγή από το εξωτερικό. Από χώρα της ΕΕ δεν υπάρχει κανένας περιορισμός ή τελωνειακή διατύπωση. Από ΗΠΑ ή Ηνωμένο Βασίλειο το μηχάνημα εκτελωνίζεται κανονικά με δασμό και ΦΠΑ, όπως κάθε μεταχειρισμένο εμπόρευμα, χωρίς ειδική άδεια.

Σημείωση: το άρθρο αυτό είναι ιστορική και πρακτική ενημέρωση από έναν χομπίστα, όχι νομική συμβουλή. Για εμπορική εκμετάλλευση απευθυνθείτε στην ΕΕΕΠ ή σε δικηγόρο.

7. Χρονολόγιο

Πηγές

• Ν. 3037/2002, ΦΕΚ Α' 174/30.7.2002 (e-nomothesia.gr)
• Ν. 4002/2011, άρθρο 25 (ορισμοί) και άρθρο 38 (τεχνικά-ψυχαγωγικά παίγνια)
• ΔΕΚ, υπόθεση C-65/05, Επιτροπή κατά Ελλάδας, 26.10.2006
• ΔΕΚ, υπόθεση C-109/08, Επιτροπή κατά Ελλάδας, 4.6.2009
• in.gr, 2.10.2012: «Αρχειοθέτησε η ΕΕ την ελληνική παράβαση για τα ηλεκτρονικά παίγνια»
• ΕΕΕΠ: πιστοποίηση καταστημάτων και παιγνίων
• Wikipedia: Law 3037/2002